Wat willen we bereiken?

Op het gebied van taalontwikkeling willen we kinderen stimuleren om zelf boodschappen schriftelijk weer te geven met behulp van tekeningen
en/of letters en eenvoudige woorden. Letters en woorden kan je met de hand schrijven, maar in onze gedigitaliseerde maatschappij is het ook belangrijk dat kinderen gebruik leren maken van een computer met tekstverwerker of leren communiceren via email, chat of sms.

Als kinderen met de hand en op papier boodschappen gaan tekenen of schrijven, speelt uiteraard ook de motorische ontwikkeling een rol. In de taal- of schrijfhoek mag er dus ook zeker plaats zijn voor materialen en activiteiten die de schrijfmotorische vaardigheden stimuleren. Het is echter wel belangrijk dat je als leerkracht goed bewust bent van het onderscheid tussen inzetten op ''schrijfmotoriek" en inzetten op "schriftelijk communiceren". Als je aan de slag gaat met Schrijfdans, Krullenbol of schrijfpatronen ... zet je in op het doel "MZkm4 Vloeiend schrijven" binnen het ontwikkelthema "kleinmotorisch bewegen". Hier gaan we binnen deze module niet dieper op in.

Inzetten op schriftelijk communiceren....
De functie van schrift ervaren
In de eerste plaats willen we dat kinderen de relatie ontdekken tussen gesproken en geschreven taal. Wat je zegt of denkt, kan je opschrijven. Wat opgeschreven staat heeft een permanent karakter en kan -op een andere plaats, op een later tijdstip, door een andere persoon - gelezen, gedacht of uitgesproken worden. Om kinderen de functie van schrift als communicatiemiddel te laten ontdekken, is het belangrijk om functionele schrijftaken aan te bieden.

ontwikkeling schrift (1).png

invented spelling 0.png

Aandacht hebben voor zinstructuur, leesbaarheid en spelling

Aanvankelijk zullen kinderen voornamelijk "tekeningen" gebruiken om schriftelijk boodschappen over te brengen. Besteed aandacht aan deze tekeningen, laat kinderen vertellen wat ze getekend hebben en herhaal daarna hun boodschap terwijl je de tekeningen aanwijst die het verhaal illustreren.
Op een gegeven moment zullen kinderen ontdekken dat 'tekenen' toch niet helemaal hetzelfde is als 'schrijven'. Ze ervaren dat volwassenen 'speciale tekens' gebruiken en imiteren dit handschrift door ook zelf symbolen te gaan 'krabbelen'. Moedig kinderen aan om te verwoorden wat ze geschreven hebben.
In een volgende fase gaan kinderen bestaande letters of cijfersymbolen uit boeken, van woordkaarten, posters... ze kopiëren de tekens, meestal zonder dat ze al een koppeling kunnen maken met de bijhorende klanken. Lees hieronder zeker de tips rond welke soort letters je het best aanbiedt wanneer het de bedoeling is dat kinderen deze gaan naschrijven. Ga met de kinderen in gesprek over hetgeen ze geschreven hebben en reik zelf de koppeling tussen bepaalde letters en klanken aan. In onze pagina rond 'inzetten op taalbeschouwing' en 'spelimpulsen gericht op taalbeschouwing' kan je hierover meer informatie vinden.
Wanneer de kinderen echt een aantal letters kennen (en dus de juiste grafeem-foneemkoppeling kunnen maken) zullen ze zelf woorden beginnen te spellen en zinnen neerschrijven. Zelfs in de eerste graad van het lager onderwijs zullen kinderen hiervoor gebruikmaken van 'fonetisch schrift' of 'invented spelling'. Ze verzinnen zelf de schrijfwijze van een woord of schrijven het neer zoals ze het woord horen. Om het 'spontaan schrijven' te stimuleren, is het heel belangrijk om je in deze fase vooral te richten op de 'inhoud' van de boodschap en eventuele spelfouten nog te negeren. Ook 'spiegelingen' en 'omkeringen' van lettertekens zijn tot de leeftijd van 7 à 8 jaar nog heel normaal!
Pas in de loop van het tweede leerjaar, wanneer alle lettercombinaties gekend zijn en de allereerste spellingsregels werden aangebracht, ontwikkelen de schrijfproducten van kinderen zich steeds meer conform de spellingsregels en kunnen we verwachten dat het lateralisatieproces voltooid is zodat ook omkeringen en spiegelingen verdwijnen.

Welk lettertype bied je in de kleuterschool aan ?
Leerkrachten stellen ons vaak de vraag welk type letters je het best aanbiedt in de kleuterschool: leesletters, hoofdletters, schrijfletters, 'Arial', 'Times New Roman' of toch liever 'Calibri'...?
Het antwoord op deze vraag, schuilt vooral in het doel dat je vooropstelt.:

Als je het 'spelen met letters' of 'kennismaken met letters' in de focus wil plaatsen, MAAKT HET NIET UIT uit welke letters of lettertype je aanbiedt. Hoe meer variatie, hoe beter!
Als het echter de bedoeling is dat kinderen de 'letters gaan naschrijven', bied je in de kleuterschool het best 'DRUKLETTERS' of 'KAPITALEN' aan. Deze leunen qua vormgeving immers het beste aan bij de motorische vaardigheden van de kinderen. Als je zelf woordkaarten maakt, kan je het woord zowel in kapitalen als in leesletters aanbieden. Hierbij kan het zinvol zijn om voor hetzelfde lettertype te kiezen dat ook gebruikt wordt in de leesmethode van het eerste leerjaar.

BELANGRIJK BIJ HET NA STEMPELEN VAN WOORDKAARTEN:

Pas het lettertype van je woordkaarten aan, aan de stempels die je in de klas hebt.
Zorg er steeds voor dat de kleuter bovenaan de stempels de letter kan zien

Als het bij het stempelen voornamelijk gaat om het 'spelen met letters' ,
kan je uiteraard wel alle mogelijke stempels gebruiken.

Welke materialen hebben we nodig ?

Om de ontwikkeling van 'schriftelijk communiceren' te stimuleren,
hebben we materialen nodig die kinderen uitnodigen om te tekenen, te krabbelen, te schrijven...

krijtbord - whiteboard - magneetbord met lettermagneten - toverbordjes - schriftjes - letterstempels - typemachine of computer met tekstverwerker - kaarten met naam (en eventueel pictogram) van de kinderen - woordkaarten/stempelkaarten die aansluiten bij een boek/verhaal/thema - ...

Bij deze materialen moeten we betekenisvolle en functionele opdrachten voorzien.
Met andere woorden: als we kinderen de opdracht geven om iets te schrijven, moeten we hen ook laten ervaren dat hun boodschap 'gelezen' wordt!

Vrij schrijven : autonomie – lln kiest zelf om te schrijven, kiest zelf de materialen, kiest zelf de lay-out, kiest zelf de inhoud

Dagboek van de klas : weekklapper, behangersboek, schrift, blog

Mooie/ lieve/ lelijke/ grappige woordenwand of woordposters

Voorbeelden van 'functionele schrijftaken' in de kleuterschool

Laat kinderen hun eigen naam schrijven of stempelen op tekeningen.
Jonge kleuters kunnen aangeven welke taakjes van hen zijn door stempels met daarop hun klaspicto gebruiken.
Gebruik emoticons (kaartjes, stickers of door de kinderen zelf getekend) om kinderen te laten aangeven hoe ze zich voelen
of hoe ze een bepaalde activiteit ervaren hebben en ga hierover met hen in gesprek.
Bied in de taalhoek een veelheid aan afbeeldingen aan die de kinderen kunnen uitknippen en opkleven om zelf een verhaal te vertellen of een boodschap over te brengen. Plaatjes uit reclamefolders kunnen bijvoorbeeld gebruikt worden om boodschappenlijstjes voor de winkelhoek of verlanglijstjes voor een verjaardag mee samen te stellen. Foto's af van activiteiten die je in de klas deed, kunnen de kinderen stimuleren om zelf een ''heen-en-weerboekje' te vullen dat ze kunnen gebruiken om aan mama en papa verslag uit te brengen van hun dag of week op school.
Hang in de buurt van de taalhoek een klassikale brievenbus of een apart postbakje voor iedere kind. Voorzie enveloppen en materialen zodat kinderen aan elkaar, maar bijvoorbeeld ook aan jou brieven en wenskaarten kunnen sturen.
Bied een mandje met 'verstopvoorwerpen' aan. Kinderen kiezen één voorwerp uit het mandje en verstoppen dit op een plekje in de klas. Vervolgens tekenen ze een 'schatkaart' waaruit een vriendje of de leerkracht kan afleiden welk voorwerp er verstopt werd en waar het voorwerp zich bevindt. Zodra de schatkaart af is, kan deze door iemand anders gelezen worden en kan de zoektocht beginnen!
Laat kinderen zelf een verhaal bedenken en tekenen. Laat hen vertellen wat ze getekend hebben. Noteer eventueel zelf enkele woorden of zinnen bij het 'tekenverhaal' zodat de kinderen hun verhaal ook samen met mama en papa kunnen reconstrueren.
Bied ook in andere hoeken schrijf- en tekenmateriaal aan zodat kinderen schrift op een functionele manier in hun spel kunnen verwerken: een adresboekje naast de telefoon in de huishoek om namen en telefoonnummers in te noteren, een schrift in de winkelhoek of het restaurant zodat de uitbater bestellingen kan opnemen, een krijt- of magneetbord in de kring om schooltje te spelen, een schetsboek in de bouwhoek om bouwplannen te tekenen, ...
Bied in de taalhoek woordkaarten aan (afbeelding + woord) die aansluiten bij het thema. Wanneer kinderen dan al tekenend of schrijvend over het thema willen communiceren, kunnen ze hiernaar teruggrijpen om bepaalde woorden na te stempelen of over te schrijven.

Voorbeelden van 'functionele schrijftaken' in het eerste of tweede leerjaar.

Schrijven om gelezen te worden ....
Wanneer kinderen ouder worden, merken we dat hun intrinsieke motivatie om te schrijven vaak afneemt. Als je hen vraagt waarom ze soms met tegenzin aan een schrijftaak beginnen, krijg je vaak antwoorden als "We moeten een brief schrijven, maar die wordt nooit opgestuurd," of "We moeten een uitnodiging schrijven voor een feest dat toch nooit zal plaatsvinden...." Als kinderen het "nut" van een schrijfopdracht niet inzien, zullen ze ook weinig gemotiveerd zijn om een kwaliteitsvol resultaat af te leveren. Daarom is het zinvol om geïntegreerde schrijfopdrachten te voorzien, eventueel los van je taalmethode maar wel verbonden aan bijvoorbeeld je thema van oriëntatie op de wereld. Dit vergroot de kans dat kinderen voor een echt 'publiek' schrijven en dat ze ervaren dat wat ze schrijven, ook daadwerkelijk gelezen wordt.

Staat er een feest, een tentoonstelling of ander vieringsmoment gepland?
Laat de voorgedrukte brief vanuit de school dan achterwege en geef kinderen de opdracht om zelf de uitnodiging voor hun ouders, grootouders en vrienden vorm te geven. Geef tijdens een klassikaal moment duidelijke instructie over de inhoud van zo'n uitnodiging en de verwachtingen op het gebied van lay-out, netheid en correcte spelling. Bied in de taalhoek enkele 'voorbeelden' aan en de materialen die de kinderen nodig hebben om de uitnodigingen te schrijven. Ga met hen in gesprek over de resultaten. Toets samen met de kinderen het schrijfproduct af aan de criteria die vooropgesteld werden en moedig hen aan om foutjes te verbeteren of 'opnieuw te beginnen' totdat het resultaat aan de verwachtingen voldoet. Zorg er daarna voor dat de uitnodigingen ook daadwerkelijk bij de genodigden terechtkomen.

Laat ieder kind een 'vreemd' voorwerp van thuis meebrengen. Plaats alle voorwerpen op een 'toontafel' in de taalhoek. Geef de kinderen de opdracht om hun voorwerp schriftelijk in enkele zinnen te omschrijven, zonder daarbij de naam van het voorwerp te verklappen. Bied eventueel bijgevoegd document als leidraad aan, maar werk bij voorkeur niet met een invulblad. Zo moedig je kinderen aan om zelf na te denken over de lay-out van de tekst en de opbouw van hun zinnen. Verzamel alle omschrijvingen in een map of in een doos. Geef kinderen de opdracht om een omschrijving uit de doos te nemen en te lezen. Kunnen ze op basis van de omschrijving raden om welk voorwerp het gaat? In plaats van een voorwerp kan je ook een foto, een klasgenootje, een dier, ... laten beschrijven.
Leg een 'klasdagboek' in de taalhoek waarin kinderen leuke nieuwsjes en weetjes over het klasleven kunnen neerschrijven. Voorzie regelmatig een moment om, aan de hand van fragmenten uit het dagboek, terug te blikken op gebeurtenissen en activiteiten in de klas. Je kan ook elke dag een foto van het dagboek nemen en via de 'klasblog' delen met de ouders.

Kinderen vinden het vaak heel leuk om zelf verhalen te verzinnen en neer te schrijven, alleen of samen. Je kan hierbij praatplaten aanbieden als inspiratie, maar ook vertelstenen of woordkaartjes met zinsdelen die aangeven wie, wat, waar en hoe doet kunnen hiervoor dienst doen.

verhalen dobbelen-1.png Wil je graag zelf dobbelkaartjes ontwerpen? Gebruik dan dit sjabloon.

Ook stripverhalen vormen een dankbare basis om het creatief schrijven aan te moedigen. Kopieer bijvoorbeeld een fragment van een stripverhaal, knip de prentjes uit en bied ze in willekeurige volgorde aan de kinderen aan. Laat hen zelf een logische volgorde voor de prentjes en een eigen verhaallijn bedenken.
Je kan er ook voor kiezen om het oorspronkelijke verhaal met lege tekstballonnen aan te bieden zodat de kinderen zelf dialogen kunnen bedenken en neerschrijven.

strip 1.jpg strip 2.jpg strip lege tekstballonnen.jpg